Maria Janion (1926-2020)

Małgorzata Szpakowska
Blog
01 wrz, 2020

Była niezwykła. Uczniowie nazywali ją mistrzynią, jej seminaria gdańskie otaczała legenda, podobnie jak mieszkanie doszczętnie zawalone książkami. Wiadomo, że przeczytała wszystko. Miała talent łączenia wątków z różnych dziedzin, przeplatała wyrafinowane badania o charakterze filologiczno-filozoficznym z refleksją nad filmem, teatrem, literaturą popularną, którą zresztą bardzo konsekwentnie wywodziła z najwyższego romantyzmu. Mieszała gatunki, uprawiała nie tyle historię literatury, co historię kultury, bliska w tym warszawskiej szkole historyków idei. Projektowała i jednocześnie tworzyła nowy rodzaj humanistyki. 

Prawdopodobnie jednak największa rola, jaka odegrała w tej nowej humanistyce, a właściwie nie w humanistyce, tylko po prostu w myśleniu o tym, co przeżyliśmy, wiąże się zkwestią paradygmatu romantycznego. Miała prawdziwy talent w nazywaniu zjawisk, które być może nie nabrałyby tak wielkiego znaczenia, gdyby nazwane nie zostały. To właśnie przypadek paradygmatu romantycznego, w którego władzę nad polską mentalnością w jakimś stopniu uwierzyliśmy wszyscy. W latach osiemdziesiątych, próbując pojąć dynamikę tamtej dekady, uwierzyliśmy Marii Janion, że żyjemy w paradygmacie romantyczno-martyrologicznym, potem w 1991 uwierzyliśmy jej, że ten paradygmat się wyczerpał, i podobnie wiarygodna okazała się jej diagnoza z 2016 roku, kiedy w liście do Kongresu Kultury napisała z rozpaczą, że znowu ten upiór powstał z martwych. Tak nam ułożyła dzieje powojenne, że nie można się od tego oderwać ani przez to przeskoczyć. Na to, co się dzieje ze społeczeństwem, patrzymy albo jak na dziedzictwo romantyczno-mesjanistyczne, albo jak na zaprzeczenie tego dziedzictwa; inaczej się nie da. 

Nazwać, zdefiniować i narzucić znacznej części ludzi piszących własny sposób myślenia o rzeczywistości – to jest naprawdę wielka rzecz. 

Udostępnij

Historyczka literatury i kultury polskiej, krytyczka literacki. W 1966 roku rozpoczęła studia doktoranckie na Wydziale Filozofii UW, które przerwało aresztowanie w marcu 1969 roku. W lutym 1970 roku skazana w procesie taterników na trzy lata, wyrok mocą amnestii zredukowano do półtora roku. Doktorat obroniła w 1975 roku w Instytucie Badań Literackich PAN, habilitowała się na Uniwersytecie Warszawskim w 1996 roku, od 2004 roku jest profesorem tytularnym. Od 1972 roku przez trzydzieści lat pracowała w redakcji „Dialogu”. Autorka książek: Światopogląd Stanisława Ignacego Witkiewicza (1976) - nagroda Kościelskich, O kulturze i znachorach (1983), Dyskusje ze Stanisławem Lemem (1996, 1997), Zakorzenieni, wykorzenieni (1997), Chcieć i mieć. Samowiedza obyczajowa w Polsce czasu przemian (2003), Teatr i bruk (2006), „Wiadomości Literackie” prawie dla wszystkich (2012).